Of stellen we die vraag pas op het moment dat het eigenlijk al te laat is?

Door Bart Witte van Bureau voor omgevingsmanagement

Voordat we ons afvragen waar het maatschappelijk middenveld is gebleven, moeten we eerst de vraag stellen waarom we deze term in stedelijke ontwikkeling zo vaak behandelen als iedere andere stakeholder, terwijl juist daar een groot deel van de kennis, relaties en maatschappelijke waarde ontstaat die onze steden leefbaar maken.

Wat bedoel ik met het maatschappelijk middenveld?

Met maatschappelijk middenveld doel ik op organisaties, gemeenschappen, verenigingen, initiatieven en netwerken die niet primair vanuit financieel rendement of een publieke besturrstaak opereren, maar vanuit de behoeften en ontwikkeling van mensen, gemeenschappen en de samenleving waarvan zij deel uitmaken.

Denk aan sportverenigingen, culturele instellingen, bewonerscollectieven, scholen, coöperaties, broedplaatsen, vrijwilligersorganisaties en sociale ondernemingen.

Juist in deze organisaties en verbanden zit veel kennis over wat er in een stad leeft, wat mensen met elkaar verbindt en wat gemeenschappen nodig hebben om zich te kunnen ontwikkelen.

En precies daar begint een ongemakkelijke observatie.

Een stad wordt niet leefbaar door alleen te bouwen

De afgelopen decennia lijken we steeds beter te zijn geworden in het ontwikkelen van steden. We bouwen woningen, organiseren infrastructuur, maken businesscases, sluiten overeenkomsten en richten complexe besluitvorming in.

Maar tegelijkertijd blijken we nog te vaak uit te gaan van de aanname dat maatschappelijke waarde daarna vanzelf volgt. Alsof leefbaarheid ontstaat zodra de woningen zijn gebouwd en gemeenschappen zich vervolgens vanzelf vormen.

Maar zo werkt een stad niet.

Mensen verbinden zich aan een plek door de mensen die ze ontmoeten, de cultuur die ze ervaren, de gemeenschappen waarvan ze deel uitmaken of deel van willen en kunnen zijn, en de betekenis die ze ergens vinden of er zelf aan kunnen geven.

De waarde van een stad ontstaat daarom niet alleen door te bouwen, maar juist tussen gebouwen en tussen mensen.

Een stad wordt niet alleen bewoond, maar ook beleefd.

Hoe maken we steden waarin we willen samenleven?

Het interessante is dat het huidige systeem niet faalt. Er worden woningen gebouwd, gebieden ontwikkeld en investeringen gerealiseerd. Veel professionals zullen daarom zeggen: het werkt toch? En daar hebben ze gelijk in.

Maar is dat voldoende? Maken we op deze manier de steden waarin we willen samenleven?

Achter vrijwel iedere ontwikkeling ligt daarom een fundamentelere vraag: wie zit er aan tafel op het moment dat wordt bepaald wat de opgave is?

Want daar worden de keuzes gemaakt die het verdere proces sturen. Welke problemen willen we oplossen? Welke kansen zien we? Welke waarden vinden we belangrijk? En welke toekomst proberen we eigenlijk te realiseren?

Maatschappelijke kennis krijgt niet vanzelf een plek aan tafel

Opvallend genoeg zijn juist de partijen die dagelijks werken aan cultuur, ontmoeting, welzijn, gemeenschapsvorming en maatschappelijke verbondenheid op het moment dat de opgave wordt bepaald vaak nog nauwelijks in beeld. Daar zit volgens mij de wezenlijke kwestie.

Financiële, ruimtelijke en bestuurlijke kennis is vanaf het begin vanzelfsprekend onderdeel van stedelijke ontwikkeling. De kennis die aanwezig is in gemeenschappen, culturele instellingen, verenigingen en maatschappelijke netwerken krijgt die positie veel minder vanzelfsprekend.

Mijn ervaring vanuit de culturele sector leert iets wezenlijks: je kunt een gebouw ontwikkelen, maar daarmee heb je nog geen inhoud en bouw je nog geen gemeenschap. Daarvoor zijn andere kennis, aandacht en voorwaarden nodig.

Een ander perspectief op de stad

Daarin ligt een belangrijke les voor stedelijke ontwikkeling. Niet omdat cultuur of het maatschappelijk middenveld belangrijker is dan vastgoed, bestuur of economie. Die kennis en belangen zijn allemaal noodzakelijk.

De kennis die aanwezig is bij partijen uit het maatschappelijk middenveld is complementair aan de financiële, ruimtelijke, bestuurlijke en ontwerpende kennis waarmee we onze steden ontwikkelen. Ze vertegenwoordigt een ander perspectief op de stad: vanuit mensen, gemeenschappen en de manier waarop zij een plek gebruiken, ervaren en betekenis geven.

Juist die combinatie van verschillende soorten kennis is nodig wanneer de opgave nog wordt bepaald. Want wie aan het begin bepaalt welke uitdagingen, waarden en kansen ertoe doen, bepaalt mede welke oplossingen later nog mogelijk zijn.

Maatschappelijke kennis vanaf het begin toevoegen

Daarmee komen we terug bij de vraag waar ik mee begon: waar is het maatschappelijk middenveld bij stedelijke ontwikkeling?

Als we duurzame, inclusieve en leefbare steden willen ontwikkelen, kan de kennis die aanwezig is bij partijen uit het maatschappelijk middenveld niet worden beschouwd als iets wat later aan het proces kan worden toegevoegd. Die kennis is een noodzakelijk onderdeel van het denken over de stad. Niet pas wanneer de richting al is gekozen. Vanaf het begin.

Want wie vanaf het begin betrokken is bij het formuleren van de opgave, bepaalt mede welke vragen worden gesteld, welke waarden worden meegewogen en welke keuzes uiteindelijk mogelijk worden. En daarmee welke richting onze stad op beweegt.

Dit was een blog van Bart Witte van Bureau voor omgevingsmanagement. Verder praten over het vroeg verankeren van maatschappelijke waarden in stedelijke ontwikkeling? Mail ons op info@omgevingsmanagement.nl of kijk op www.omgevingsmanagement.nl.